NHẬT KÝ TRONG TÙ

Hồ Chí Minh 胡志明 (1890–1969) tên thật là Nguyễn Sinh Cung, Nguyễn Tất Thành, khi hoạt động ở nước ngoài lấy tên là Nguyễn Ái Quốc, rồi Hồ Chí Minh. 

Người sinh ngày 19 tháng Năm 1890, trong một gia đình trí thức nghèo, gốc nông dân. Thân phụ là cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng và từng làm việc cho triều Nguyễn, nhưng bị cách chức vì có tinh thần yêu nước thương dân, ông thường có thái độ chống đối bọn quan trên và bọn thực dân Pháp. Thân mẫu cụ bà Hoàng Thị Loan là con gái một nhà Nho làm nghề dạy học nên cũng được học ít nhiều, bà tính tình hiền hậu, đảm đang, quen việc đồng áng, dệt vải, hết lòng săn sóc chồng, dạy dỗ các con. Chị của Người là Nguyễn Thị Thanh và anh là Nguyễn Sinh Khiêm đều vào tù ra tội nhiều lần vì có tham gia chống thực dân Pháp. 

Quê hương của Người (làng Kim Liên quê nội liền kề với làng Hoàng Trù quê ngoại, đều thuộc huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An). Người rất khâm phục cuộc khởi nghĩa Cần Vương do Phan Đình Phùng lãnh đạo (1885-1896), phong trào Đông Du của Phan Bội Châu (1904-1908), Cuộc vận động cải cách do Phan Chu Trinh khởi xướng  (1905-1908), Cuộc khởi nghĩa của nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám đứng đầu (1885-1913). Nhưng vượt qua những hạn chế của các nhà yêu nước đi trước, năm 1911 Người quyết định vượt biển sang phương Tây, quê hương của những cuộc cách mạng dân chủ, nơi có nền khoa học và kỹ thuật phát triển để thực hiện mục đích là dành độc lập, tự do. Trước khi xuất dương tìm đường cứu nước Người đã có thời gian học tại các trường học tại Vinh, Huế nên có điều kiện chủ động và nhanh chóng hoà nhập vào xã hội phương Tây. 

Người nhanh chóng tiếp thu chủ nghĩa Mác Lênin khi hoạt động trên đất Pháp. Chính vào lúc phong trào cách mạng Pháp đang dâng cao dưới ảnh hưởng tốt đẹp của Cách mạng tháng Mười Nga (1917) và thông qua những đại biểu của những người cùng khổ nhất của nước Pháp, Người đã bắt gặp chân lý cứu nước là chủ nghĩa Mác Lênin. Từ đến với chủ nghĩa Mác Lênin, trở thành người cộng sản đầu tiên ở Việt Nam và là một trong số những người sáng lập ra Đảng Cộng sản Pháp (1920). 

Từ năm 1921 đến 1930, với những hoạt động phong phú và sáng tạo ở Pháp, Liên Xô, Trung Quốc... vừa ra sức học tập nâng cao trình độ lý luận cách mạng vừa tham gia các hoạt động của Đảng Cộng sản Pháp và của Quốc tế cộng sản, viết sách, báo, mở lớp huấn luyện đào tạo, truyền bá chủ nghĩa Mác Lênin vào Việt Nam một cách hệ thống... 

Từ sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời (ngày 3 tháng Hai 1930) trong những năm tiếp theo, mặc dù gặp nhiều khó khăn trong hoạt động cách mạng, có thời gian bị bắt và tù đày trong nhà lao đế quốc Anh ở Hồng Kông (1931-1932), Người vẫn theo dõi sát sao phong trào cách mạng trong nước, kịp thời đóng góp với Trung ương Đảng ở trong nước nhiều ý kiến cụ thể để chỉ đạo tốt đường lối của Đảng. 

Ngày 8 tháng Hai 1941, Người trở về Tổ quốc chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ VIII của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam họp vào tháng Năm 1941. 

Tháng Tám 1942 với tên gọi mới là Hồ Chí Minh, Người sang Trung Quốc để liên lạc với các lực lượng cách mạng của người Việt Nam bên đó và lực lượng của Đồng minh. Vừa qua biên giới, Người đã bị chính quyền địa phương của Tưởng Giới Thạch vô cớ bắt giam hơn một năm, qua gần 30 nhà lao của 13 huyện thuộc tỉnh Quảng Tây. Thời gian Người đã viết tập thơ Ngục trung nhật ký, một tác phẩm lịch sử và văn học được đánh giá cao. 

Người đã vận dụng thành công học thuyết Mác Lênin về vấn đề dân tộc và thuộc địa vào điều kiện cụ thể ở Việt Nam đưa tới thắng lợi của cách mạng tháng Tám 1945 có ý nghĩa lịch sử và có tính chất thời đại mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc Việt Nam, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á. 

Sau ngày Tuyên ngôn độc lập (ngày 2 tháng Chín 1945) tình hình đất nước vô cùng khó khăn, vì giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm. Dưới sự lãnh đạo của Trung ương Đảng do Hồ Chí Minh đứng đầu, nhân dân Việt Nam đã kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược và can thiệp Mỹ với chiến thắng Điện Biên Phủ vang dội (1954). Sau giải phóng miền Bắc, Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng lãnh đạo nhân dân hai miền Nam, Bắc tiếp tục cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ để hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ trong cả nước. 

Hồ Chí Minh là linh hồn của hai cuộc kháng chiến cứu nước, Người chủ trương tiến hành chiến tranh nhân dân, dựa vào sức mạnh chính nghĩa và truyền thống bất khuất của dân tộc Việt Nam nhằm tạo nên sức mạnh tổng hợp của toàn dân đánh thắng bọn xâm lược. 

Trích từ: http://www.cpv.org.vn/index.html

1. Ai sang Niu Yóoc mà coi	21. Không đề	41. Tặng toàn quyền Đờ-cu
2. Đảng ta	22. Khen tặng hai cháu liên lạc trong bộ đội chiến khu II	42. Tặng Võ công
3. Đối nguyệt	23. Khuyên thanh niên	43. Tức cảnh Pác Bó
4. Đăng sơn	24. Lịch sử nước ta	44. Thất cửu
5. Đi thuyền trên sông Đáy	25. Ly Bắc Kinh	45. Thăm lại hang Pác Bó
6. Bài ca du kích	26. Mậu Thân xuân tiết	46. Thiên San
7. Báo tiệp	27. Nguyên tiêu	47. Thu dạ (II)
8. Ca đội tự vệ	28. Nhóm lửa	48. Thư trung thu 1951
9. Ca binh lính	29. Nhị vật	49. Thư trung thu 1952
10. Ca sợi chỉ	30. Pác Bó hùng vĩ	50. Thướng sơn
11. Công nhân	31. Phỏng Khúc Phụ	51. Trẻ chăn trâu
12. Cảm ơn người tặng cam	32. Phụ nữ	52. Trồng cây
13. Cảnh khuya	33. Sáu mươi tuổi	53. Tư chiến sĩ
14. Cảnh rừng Việt Bắc	34. Tân xuất ngục học đăng sơn	54. Vô đề (II)
15. Chế Nguyễn Hải Thần	35. Tầm hữu vị ngộ	55. Vọng Thiên San
16. Chơi trăng	36. Tặng Bùi công	56. Vịnh Thái Hồ
17. Con cáo và tổ ong	37. Tặng các cụ lão du kích	57. Vịnh Vạn Lý Trường Thành
18. Gửi nông dân	38. Tặng công an nhân dân vũ trang	58. Việt Nam độc lập
19. Hòn đá	39. Tặng cháu Nông Thị Trưng
20. Kêu gọi thiếu nhi	40. Tặng thống chế Pê-tanh

Ngục trung nhật ký - 獄中日記 

1. Vô đề (I)	41. Long An – Đồng Chính	81. Mạc ban trưởng
2. Khai quyển	42. Nhai thượng	82. Thiên Giang ngục
3. Tại Túc Vinh nhai bị khấu lưu	43. Lộ thượng	83. Tháp hoả xa vãng Lai Tân
4. Nhập Tĩnh Tây huyện ngục	44. Trưng binh gia quyến	84. Tha tưởng đào
5. Thế lộ nan	45. Giải trào	85. Lai Tân
6. Tảo	46. Vãng Nam Ninh	86. Đáo Liễu Châu
7. Ngọ	47. Cảnh binh đảm trư đồng hành	87. Cửu bất đệ giải
8. Vấn thoại	48. Điệt lạc	88. Dạ bán
9. Ngọ hậu	49. Bán lộ tháp thuyền phó Ung	89. Đáo trưởng quan bộ
10. Vãn	50. Nam Ninh ngục	90. Tứ cá nguyệt liễu
11. Tù lương	51. Nạp muộn	91. Bệnh trọng
12. Nạn hữu xuy địch	52. Thính kê minh	92. Đáo Quế Lâm
13. Cước áp	53. Nhất cá đổ phạm "ngạnh" liễu	93. Nhập lung tiền
14. Học dịch kỳ	54. Hựu nhất cá	94. ?!
15. Vọng nguyệt	55. Cấm yên (Chỉ yên đích)	95. ?
16. Phân thuỷ	56. Dạ bán văn khốc phu	96. Đáo Đệ tứ chiến khu Chính trị bộ
17. Trung thu	57. Hoàng hôn	97. Chính trị bộ cấm bế thất
18. Đổ	58. Công kim	98. Mông ưu đãi
19. Đổ phạm	59. Thuỵ bất trước	99. Triêu cảnh
20. Nạn hữu Mạc mỗ	60. Ức hữu	100. Thanh minh
21. Nạn hữu nguyên chủ nhiệm L	61. Thế nạn hữu mẫn tả báo cáo	101. Vãn cảnh
22. Song thập nhật giải vãng Thiên Bảo	62. Lại sang	102. Ngũ khoa trưởng, Hoàng khoa viên
23. Tẩu lộ	63. Văn thung mễ thanh	103. Hạn chế
24. Mộ	64. Song thập nhất	104. Dương Đào bệnh trọng
25. Dạ túc Long Tuyền	65. Cảnh báo (Thập nhất nguyệt thập nhị nhật)	105. Bất miên dạ
26. Điền Đông	66. Chiết tự	106. Cửu vũ
27. Sơ đáo Thiên Bảo ngục	67. Lữ quán	107. Tích quang âm
28. Nạn hữu chi thê thám giam	68. Tảo tình	108. Độc Tưởng công huấn từ
29. Các báo: Hoan nghênh Uy-ki Đại hội	69. Việt hữu tao động (Ung báo, Xích đạo tấn 14-11)	109. Lương Hoa Thịnh tướng quân thăng nhậm phó tư lệnh
30. Tự miễn	70. Anh phóng Hoa đoàn	110. Tặng Tiểu Hầu (Hải)
31. Dã cảnh	71. Giải vãng Vũ Minh	111. Thu cảm
32. Chúc than	72. Bào Hương cẩu nhục	112. Nhân đỗ ngã
33. Quả Đức ngục	73. Trúc lộ phu	113. Trần khoa viên lai thám
34. Long An Lưu Sở trưởng	74. Ngục đinh thiết ngã chi sĩ-đích	114. Hầu chủ nhiệm ân tặng nhất bộ thư
35. Tảo giải	75. Công lý bi	115. Mông thượng lệnh chuẩn xuất lung hoạt động
36. Đồng Chính (thập nhất nguyệt nhị nhật)	76. Tân Dương ngục trung hài	116. Thu dạ (I)
37. Nạn hữu đích chỉ bị	77. Ký Nê Lỗ	117. Tình thiên
38. Dạ lãnh	78. Đăng quang phí	118. Khán "Thiên gia thi" hữu cảm
39. Bang	79. Ngục trung sinh hoạt	119. Tức cảnh
40. Lạc liễu nhất chích nha	80. Quách tiên sinh	120. Kết luận

Thơ chúc Tết

1. Thơ chúc Tết năm 1942 (Nhâm Ngọ)	9. Thơ chúc Tết năm 1953 (Quý Tị)	17. Thơ chúc Tết năm 1964 (Giáp Thìn)
2. Thơ chúc Tết năm 1946 (Bính Tuất)	10. Thơ chúc Tết năm 1954 (Giáp Ngọ)	18. Thơ chúc Tết năm 1965 (Ất Tị)
3. Thơ chúc Tết năm 1947 (Đinh Hợi)	11. Thơ chúc Tết năm 1956 (Bính Thân)	19. Thơ chúc Tết năm 1966 (Bính Ngọ)
4. Thơ chúc Tết năm 1948 (Mậu Tí)	12. Thơ chúc Tết năm 1959 (Kỷ Hợi)	20. Thơ chúc Tết năm 1967 (Đinh Mùi)
5. Thơ chúc Tết năm 1949 (Kỷ Sửu)	13. Thơ chúc Tết năm 1960 (Canh Tý)	21. Thơ chúc Tết năm 1968 (Mậu Thân)
6. Thơ chúc Tết năm 1950 (Canh Dần)	14. Thơ chúc Tết năm 1961 (Tân Sửu)	22. Thơ chúc Tết năm 1969 (Kỷ Dậu)
7. Thơ chúc Tết năm 1951 (Tân Mão)	15. Thơ chúc Tết năm 1962 (Nhâm Dần)
8. Thơ chúc Tết năm 1952 (Nhâm Thìn)	16. Thơ chúc Tết năm 1963 (Quý Mão)

 VÔ ĐỀ

Thân thể tại ngục trung
Tinh thần tại ngục ngoại
Dục thành đại sự nghiệp
Tinh thần cánh yếu đại
Bản dịch của Nam Trân:
Thân thể ở trong lao,
Tinh thần ở ngoài lao;
Muốn nên sự nghiệp lớn,
Tinh thần phải càng cao.

KHAI QUYỂN 

Lão phu nguyên bất ái ngâm thi
Nhân vị tù trung vô sở vi
Liêu tá ngâm thi tiêu vĩnh nhật
Thả ngâm thả đãi tự do thì
Bản dịch của Nam Trân:
Ngâm thơ ta vốn không ham,
Nhưng vì trong ngục biết là chi đây;
Ngày dài ngâm đợi cho khuây,
Vừa ngâm vừa đợi đến ngày tự do.